Της Μαριλένας Φωκά (ΜΑ), κριτικού τέχνης & λογοτεχνίας
Από την εποχή του Ομήρου καταγράφηκε η ιδιάζουσα σημασία που έδιναν οι αρχαίοι στους ανέμους, ειδικά σε αυτούς που έπνεαν στην θάλασσα. Οι Αχαιοί στην Ιλιάδα χρειάζονταν “ούριο άνεμο” για να εκστρατεύσουν κατά της Τροίας, ενώ το άνοιγμα “του ασκού του Αιόλου” έφερε στην Οδύσσεια σε νέες περιπέτειες τον πολυμήχανο Οδυσσέα ο οποίος έκανε δέκα χρόνια να επιστρέψει στην Ιθάκη. Ακόμα, η βυζαντινή παράδοση αποτυπώνει τον Άγιο Νικόλαο ως προστάτη των ναυτικών και άπειρα θαύματα έχουν καταγραφεί με την δική του μεσιτεία.
Στην λεκάνη της Μεσογείου που περιβρέχει και την Ελλάδα, κατά την ναυτική παράδοση πνέουν οι εξής άνεμοι που η λαϊκή παράδοση τους απέδωσε ανάλογα με τις ιδιότητές τους τα εξής ονόματα: τραμουντάνα, μαΐστρος, γραίγος, λεβάντες, σιρόκος, όστρια, γαρμπής και πουνέντες.
Ο γρέγος είναι ΒΑ δριμύς και ψυχρός άνεμος που πνέει από την Μαύρη θάλασσα έως τα νότια της Μεσογείου. Ετυμολογικά πιθανολογείται ότι προέρχεται από τον Εύρο (ανατολικά) και τον κλύδωνα, ενώ κατά το λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη συνδέεται: α) με το γρέος μεγάλη στενοχώρια, ήτοι ο άνεμος που επιφέρει μεγάλη στενοχώρια και β) με το Γραικός (Graecus =Έλλην).
Η τραμουντάνα αφορά στον βόρειο άνεμο .Ετυμολογείται από τον όρο trans-montanus, που σημαίνει ο «ύπερθεν των ορέων» σχετιζόμενος με την οροσειρά των Άλπεων κατά τους Λατίνους που αυτοί πρώτοι πρότειναν αυτήν την ονομασία. Οι αρχαίοι Έλληνας αυτόν τον άνεμο τον έλεγαν Βορρέα. Το καλοκαίρι ανακουφίζει από την ζέστη ενώ είναι ιδιαίτερα κρύος τον χειμώνα.
Ο Μαΐστρος, (maestro) ή μαϊστράλι προερχόμενο από το λατινικό maistro (μέγας) είναι ο άνεμος που αντικατέστησε τον αρχαιοελληνικό όρο Σκίρων. Πρόκειται για ΒΔ άνεμο μέτριας έντασης που πνέει κατά την μεγαλύτερη διάρκεια του καλοκαιριού. Είναι ο άνεμος που έχει την μεγαλύτερη παρουσία στην ποίηση και την μουσική καθώς θεωρείται καλοδεχούμενος και έχει σχετιστεί με τον ρομαντισμό.
O γαρμπής είναι ο ξηρός και ζεστός ΝΔ άνεμος ή αλλιώς Λίβας. Ετυμολογείται από το το αραβικό garbi (δυτικός), ενώ το λίβας προέρχεται από το Λιψ (Λίβυος). Είναι ήπιας ταχύτητας και επηρεάζει κυρίως την Κορσική. Στην Ελλάδα πνέει κυρίως το καλοκαίρι και συνοδεύεται με απότομη αύξηση της θερμοκρασίας. Κατά την λαογραφική παράδοση δεν είναι καθόλου αποδεκτός από τους γεωργούς που συχνά παραπονιούνται πως “ο Λίβας τρώει (αφυδατώνει) τα σπαρτά” απειλώντας την ευετηρία της σοδειάς. Στην θάλασσα ο ίδιος άνεμος επιφέρει θαλασσοταραχή αλλά η διάρκειά του δεν ξεπερνάει τις δύο ημέρες.
Ο Σιρόκος ή Σορόκος είναι ένας Ν άνεμος της Μεσογείου που δημιουγείται στην περιοχή της Σαχάρας και της Μέσης Ανατολής .Η λέξη σιρόκος κατάγεται από την αραβική شرقي (sharqī = ανατολικός άνεμος) μέσω της ιταλικής-βενετικής scirocco. Στην αρχαία Ελλάδα αναφερόταν ως Εύρος, ενώ στη ζακυνθινή ντοπιολαλιά απαντάται και ως λαμπαδίτσα. Ο Σιρόκος είναι ένας δυνατός ξηρός και θερμός άνεμος που φτάνει τα 100 χλμ./ώρα και έχει διάρκεια συνήθως λίγων ημερών (1-4). Λόγω της διεύθυνσής του, μεταφέρει μεγάλες ποσότητες σκόνης, η οποία περιστασιακά ευθύνεται για μειωμένη ορατότητα και μεγάλη συγκέντρωση σωματιδίων στην ατμόσφαιρα. Κατά το πέρασμά του από τη θάλασσα γίνεται θυελλώδης και δημιουργεί φουρτούνες. Στο Αιγαίο (Κυκλάδες - Σάμο) απαντώνται τα επώνυμα Σορόκος και Σορώκος, τα οποία προέρχονται από τον εν λόγω άνεμο.
Ο Πουνέντες (Πονέντες και Πουνέντης) ή ζέφυρος είναι Δ άνεμος προερχόμενος ετυμολογικά από το ιταλικό ponente που προέρχεται από το λατινικό ponens (μετοχή του ρήματος pono, από τη φράση ponens sol, η δύση του ήλιου). Ο όρος Ζέφυρος συνδέεται με την λέξη έξη της αρχαίας ελληνικής, ο εκ δυσμών πνέων άνεμος, πιθανόν ετυμολογικά συγγενής του ουσιαστικού ζόφος (το σκότος, το σκοτεινό μέρος του ορίζοντα, η δύση).
Η Όστρια σύμφωνα με την ναυτική διάλεκτο: ο νοτιάς. Από το ιταλικό ostrο, το οποίο ετυμολογείται από το λατινικό auster (ο νότιος άνεμος, από το αρχαίο αύω = ξηραίνω, μαραίνω, καψαλίζω). Πρόκειται για άνεμο ήπιο, θερμό και υγρό, ο οποίος συχνά φέρνει βροχή και μεταφέρει σκόνη από την έρημο Σαχάρα. Λόγω της διεύθυνσής του, πνέει από τις ακτές της Β. Αφρικής συχνά συγχέεται με τον Σιρόκο και τον Λίβα.
Εκτός από την σχέση τους με το σημείο του ορίζοντα οι άνεμοι παίρνουν το όνομά τους και από την μορφολογία του τόπου από το οποίο προέρχονται.
Οι άνεμοι στην αρχαιότητα ήταν προσωποποιημένες θεότητες ενώ η απόδοσή τους υπάρχει στο Ωρολόγειον του Κυρρήστου στους Αέρηδες στην Πλάκα (εικόνα 1).
(Πηγές: Η ΠΥΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ, Βικιπαιδεία, Boat and Fishing in Greece, φωτογραφίες από το διαδίκτυο)
