Στον ιστότοπο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου* βρήκαμε δημοσίευση της Δρ. Καλλιόπης Μπαϊράμη με τίτλο “Υδάτινοι φόβοι...” το οποίο αναφέρεται στο ειδώλιο της “Σκύλλας” που βρέθηκε στο Καταφύλλι Καρδίτσας. Την αναδημοσιεύουμε με μόνη παρέμβαση την προσθήκη μιας φωτογραφίας - της Σκύλλας - του Γιώργου Χ. Τσιάκαλου, που παρέδωσε το εύρημα στο μουσείο. Δείτε σχετική δημοσίευση ΕΔΩ:
Ακολουθεί η εργασία της Δρ. Καλλιόπης Μπαϊράμη και σύντομη παρουσίαση του Μουσείου.
Ειδώλιο Σκύλλας
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Συλλογή Χαλκίνων, αρ. ευρ. Χ 21084
Προέλευση: Καταφύλλι Καρδίτσας, περιοχή Αργιθέας
Διαστάσεις: Ύψος 0,09 μ. Μήκος 0,114 μ.
Χρονολόγηση: τέλη 4ου αι. π.Χ.
Χώρος έκθεσης: Έκθεση Χαλκίνων, Αίθουσα 36, Προθήκη 11.
Η χάλκινη υβριδική μορφή με το γυναικείο κορμί, τις κεφαλές σκύλων στη μέση και την ουρά ψαριού, απεικονίζει τη Σκύλλα, ένα από τα θαλάσσια τέρατα που συνάντησε ο Οδυσσέας στο ταξίδι του, φεύγοντας από το νησί της Κίρκης. Ο ήρωας, πέρασε αρχικά από το νησί των Σειρήνων, μυθικών πλασμάτων με σώμα πουλιού και γυναικείο κεφάλι. Όποιος άκουγε το μελωδικό τραγούδι τους ξεχνούσε οικογένεια και πατρίδα και πέθαινε εκεί. Δεμένος σε κατάρτι και έχοντας βουλώσει με κερί τα αυτιά των συντρόφων του, ο Οδυσσέας θα γλυτώσει από τις Σειρήνες για να αντιμετωπίσει κατόπιν τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Στην ομηρική περιγραφή η Σκύλλα είχε δώδεκα πόδια και έξι μακρόστενους λαιμούς που κατέληγαν σε ισάριθμα κεφάλια με δύο τριπλές σειρές δοντιών. Η σπηλιά της βρισκόταν στα στενά της Μεσσήνης στη Σικελία ή σύμφωνα με άλλη άποψη στα στενά του Βοσπόρου. Απέναντί της, η φοβερή Χάρυβδη ρουφούσε και ξερνούσε τη θάλασσα σχηματίζοντας στρόβιλο, όπου βυθίζονταν τα πλοία. Χάρη στη συμβουλή της Κίρκης, ο Οδυσσέας, κατάφερε να αποφύγει τη Χάρυβδη, χάνοντας έξι συντρόφους από τη Σκύλλα. Ο Ηρακλής, στην επιστροφή του από τον άθλο των βοδιών του Γηρυόνη, σκότωσε και διαμέλισε τη Σκύλλα, όταν αυτή του κατασπάραξε ένα βόδι. Αναγεννήθηκε από τον πατέρα της, τον Φόρκυ, γιό του Πόντου και της Γης, θαλάσσιου θεού πριν τον Ποσειδώνα.
Στην αρχαία ελληνική τέχνη η ομηρική Σκύλλα εξανθρωπίζεται και μετατρέπεται σε προσηνή θαλάσσιο δαίμονα με γυναικεία μορφή. Οι πρώτες απεικονίσεις την αποδίδουν ντυμένη αλλά από τα τέλη του 5ου αι. π.Χ. η γυμνότητα καθιερώνεται, προβάλλοντας τη θαλάσσια φύση της και το ερωτικό στοιχείο. Η δολοφονική Σκύλλα εμφανίζεται αργότερα στην εικονογραφία εκσφενδονίζοντας βράχο ή αρπάζοντας τους συντρόφους του Οδυσσέα από το πλοίο του.
Στο χάλκινο ειδώλιο η Σκύλλα έχοντας πέτρα στο δεξί απειλεί τον φανταστικό αντίπαλο τον οποίο, ενδεχομένως, αποκρούει με το αριστερό χέρι κρατώντας πηδάλιο ή κουπί. Παρά την ορμητική κίνηση, τα προσεκτικά χτενισμένα μακριά μαλλιά και το κοντό ιμάτιο, αφύσικο για πλάσμα της θάλασσας, απηχούν τις παλαιότερες ήρεμες απεικονίσεις του δαίμονα. Το σύμφυτο δισκάριο κάτω από την καμπυλόσχημη ουρά επιτρέπει την ερμηνεία του ειδωλίου ως προσάρτημα θυμιατηρίου ή αγγείου. Η δεύτερη χάλκινη Σκύλλα του Εθνικού Μουσείου αποτυπωμένη σε διακοσμητικό έλασμα, απεικονίζεται σε ήρεμη στάση να κρατά κουπί ή πηδάλιο.
Πέρα από τον θαλάσσιο συμβολισμό, η παρουσία της σε ταφικά μνημεία ως ολόγλυφη ή ανάγλυφη μορφή έχει σχέση με το χθόνιο χαρακτήρα της, ως δαίμονας του θανάτου, που συνοδεύει την ψυχή του νεκρού στις νήσους των Μακάρων. Σχέσεις με τον Άδη, ως Μούσες του Κάτω Κόσμου, έχουν και οι Σειρήνες, παιδιά του ίδιου θαλάσσιου θεού, οι οποίες απεικονίζονται συχνά σε ταφικά μνημεία.
Εκτός από τη Σκύλλα και τις Σειρήνες, ως Φορκίδες, κόρες του Φόρκου, αναφέρονται οι τρεις Γοργόνες, η Σθενώ, η Ευρυάλη και η φρικτή Μέδουσα, φτερωτά μιξογενή όντα, με γυναικείο κορμί, φιδίσια μαλλιά και δόντια κάπρου. Η Μέδουσα κατοικούσε στη Δύση, πέρα από τον Ωκεανό, στην άκρη του κόσμου και όποιος την αντίκριζε πέτρωνε αμέσως. Με το μύθο της Γοργούς-Μέδουσας, συνδέεται ο ήρωας του Άργους Περσέας, ο οποίος την αποκεφάλισε και ξέφυγε από την καταδίωξη των αδελφών της, χάρη στη βοήθεια της Αθηνάς. Έκτοτε το κεφάλι της στολίζει την αιγίδα της θεάς και την καθιστά απρόσιτη.
Η Σκύλλα και η Χάρυβδη, οι Σειρήνες και οι Γοργόνες συμβολίζουν το ταξίδι, τη θάλασσα και ενσαρκώνουν τον ανθρώπινο φόβο για τις άγνωστες περιοχές. Η νίκη του Ηρακλή και του Περσέα ή του πολυμήχανου Οδυσσέα, σηματοδοτεί την εποχή της λογικής και της γνώσης απέναντι στο μύθο και το φανταστικό.
Δρ. Καλλιόπη Μπαϊράμη
Βιβλιογραφία:
Ε. Βλαχογιάννη, Το αγαλμάτιο Σκύλλας 3913 του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Εικονογραφικές παρατηρήσεις, Το Μουσείον 6, 2006-2008, 15-28, κυρίως 23, σημ. 63.
Ν. Καλτσάς, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Τα Γλυπτά, Αθήνα 2002, 280, αρ. κατ. 586.
LIMC, Suppl. I, 2009, λ. Σκύλλα Ι, 455, αριθ. add. 15 (Ν. Ιcard-Gianolio - A.V. Szabados).
Γενική Βιβλιογραφία
RE XX 1, λ. Phorkys, στ. 534-535 (J. Schmidt), Stuttgart 1941.
Ι.Θ. Κακριδή (επιμ.), Ελληνική Μυθολογία, Αθήνα 1986.
LIMC VIII, 1997, λ. Σκύλλα Ι, 1137-1145 (Μ.-Ο. Jentel).
E. Walter-Karydi, Dangerous is Beautiful. The Elemental Quality of a Hellenistic Skylla, στο Ο. Palagia - W. Coulson (eds), Regional Schools in Hellenistic sculpture, Proceedings of an International Conference held at the American School of Classical Studies at Athens, March 15-17, 1996, Oxford 1998, 271-279.
* Σύντομη παρουσίαση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου από τον επίσημο ιστότοπο του Μουσείου.
Το Μουσείο
Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο είναι το μεγαλύτερο μουσείο της Ελλάδας και ένα από τα σημαντικότερα του κόσμου. Με αρχικό προορισμό να δεχθεί το σύνολο των ευρημάτων από ανασκαφές του 19ου αιώνα, κυρίως από την Αττική, αλλά και από άλλες περιοχές της χώρας, σταδιακά πήρε τη μορφή ενός κεντρικού Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και εμπλουτίσθηκε με ευρήματα από όλα τα σημεία του ελληνικού κόσμου. Οι πλούσιες συλλογές του, που απαριθμούν περισσότερα από 11.000 εκθέματα, προσφέρουν στον επισκέπτη ένα πανόραμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού από τις αρχές της προϊστορίας έως την ύστερη αρχαιότητα.
Το μουσείο στεγάζεται στο επιβλητικό νεοκλασικό κτήριο, που οικοδομήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα σε σχέδια του L. Lange και τελικά διαμορφώθηκε από τον Ernst Ziller. Οι εκθεσιακοί χώροι του, δεκάδες αίθουσες σε κάθε όροφο, καλύπτουν έκταση 8.000 τ. μ. και στεγάζουν τις πέντε μεγάλες μόνιμες συλλογές:
- Τη Συλλογή Προϊστορικών Αρχαιοτήτων, που περιλαμβάνει έργα των μεγάλων πολιτισμών που αναπτύχθηκαν στο Αιγαίο από την 6η χιλιετία έως το 1050 π.Χ. (νεολιθικού, κυκλαδικού και μυκηναϊκού) και ευρήματα από τον προϊστορικό οικισμό της Θήρας.
- Τη Συλλογή Έργων Γλυπτικής, που παρουσιάζει την εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής από τον 7ο αι. π.Χ. έως τον 5ο αι. μ.Χ., μέσα από μοναδικά έργα τέχνης.
- Τη Συλλογή Αγγείων και Μικροτεχνίας, που περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά έργα της αρχαίας ελληνικής κεραμικής από τον 11ο αι. π.Χ. έως και τη ρωμαϊκή εποχή, καθώς και και τη Συλλογή Σταθάτου, μια διαχρονική συλλογή μικροτεχνημάτων.
- Τη Συλλογή Έργων Μεταλλοτεχνίας με πολλά μοναδικά πρωτότυπα έργα, αγάλματα, ειδώλια και έργα μικροτεχνίας.
- Τέλος, τη μοναδική για την Ελλάδα Συλλογή Αιγυπτιακών και Ανατολικών Αρχαιοτήτων με έργα τέχνης, που χρονολογούνται από την προδυναστική περίοδο (5000 π.Χ.) έως και τους χρόνους της ρωμαϊκής κατάκτησης.
Το μουσείο διαθέτει πλούσιο φωτογραφικό αρχείο και βιβλιοθήκη με πολλές σπάνιες εκδόσεις, η οποία εμπλουτίζεται διαρκώς για τις ανάγκες του επιστημονικού προσωπικού. Επίσης, διαθέτει σύγχρονα εργαστήρια συντήρησης μεταλλικών αντικειμένων, κεραμικής, λίθου, εργαστήρια εκμαγείων, οργανικών υλών, φωτογραφικό εργαστήριο και χημικό εργαστήριο. Στους χώρους του στεγάζονται, ακόμη, αίθουσες περιοδικών εκθέσεων, αμφιθέατρο διαλέξεων, καθώς και ένα από τα μεγαλύτερα πωλητήρια του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων.
Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο δέχεται χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Παράλληλα με την προβολή των εκθεμάτων του διοργανώνει περιοδικές εκθέσεις και συμμετέχει με δανεισμό έργων του σε εκθέσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.
Επί πλέον, λειτουργεί ως κέντρο έρευνας για επιστήμονες από όλο τον κόσμο και συμμετέχει στην εκπόνηση ειδικών εκπαιδευτικών και άλλων προγραμμάτων. Στο αμφιθέατρό του διοργανώνονται αρχαιολογικές διαλέξεις, ενώ καινοτομία αποτελεί και η δυνατότητα ξενάγησης ατόμων με προβλήματα ακοής από το επιστημονικό προσωπικό.
Το μουσείο λειτουργεί ως Ειδική Περιφερειακή Υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού, ενώ οι πέντε μόνιμες συλλογές του, εκτός από εκθεσιακές ενότητες, αποτελούν και αυτόνομα διοικητικά τμήματα.
